ತೇಜೋ–ತುಂಗಭದ್ರಾ

ಪ್ರಿಯ ಓದುಗರೆ, ಈ ವಾರದ ಅನಿವಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಗೌರಿ ಪ್ರಸನ್ನ ಅವರು, ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೇಖಕರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾದ ವಸುಧೇಂದ್ರರವರು ಬರೆದಿರುವ “ತೇಜೊ ತುಂಗಭದ್ರ“ ಕಾದ೦ಬರಿಯನ್ನು ಓದಿ ಅವರ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕರೋನ ವೈರಸ್ ದಾಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯವರು ಬರೆದಂತೆ ಉತ್ತಮ ಪುಸ್ತಕವು ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೂಯ್ಯಬಹುದಾದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆ, ಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತದು ಕೊಡುವ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಪಾರವಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಮರ್ಶೆ ಕಾದಂಬರಿಯ ಒಟ್ಟಾರೆ ನೋಟವನ್ನು, ಕತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದೆ.
ನಾನು ಸ್ವತಃ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಪುತಿನರವರ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಕವಿತೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ವಿಮರ್ಶೆ, ಈ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೇ, ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಬೇಗನೆ ಓದಬೇಕೆನ್ನುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ (ಸಂ)

“ಸ್ಥವಿರಗಿರಿಯ ಚಲನದಾಸೆ ಮೂಕವನದ ಗೀತದಾಸೆ

ಸೃಷ್ಟಿ ಹೊರೆಯ ಹೊತ್ತ ತಿರೆಯ ನಗುವಿನಾಸೆ ನಾ

 ಹೊನಲ ರಾಣಿ ನಾ”

ಪುಸ್ತಕದ ಮುಖಪುಟ

ಪುತಿನ ಅವರ ಈ ಕವನ ನನಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚು. ನಡೆಯಲಾಗದ ಗಿರಿಪವ೯ತದ ಚಲನೆಯ, ಮಾತೇ ಬಾರದ ಮೂಕವನದ ಗೀತೆಯ, ಸೃಷ್ಟಿ ಭಾರ ಹೊತ್ತು ನಗಲಾಗದೇ ನಿಂತ ಭೂಮಿಯ ನಗುವಿನ ಒಟ್ಟಾರೆ ಆಸೆಯೇ ಈ ಹೊನಲು- ನದಿ. ಗಂಗೆ, ಯಮುನೆ, ಕೃಷ್ಣೆ, ಗೋದಾವರಿ, ಕಾವೇರಿ, ತುಂಗಭದ್ರೆ ….ಹೀಗೆ ನದಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೇನೇ ಎಂಥದೋ ರೋಮಾಂಚನ. ಜಗತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ನಾಗರೀಕತೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ, ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಆಶ್ರಯತಾಣ ಈ ನದೀತಟಗಳು. ಚಿಕ್ಕವಳಿದ್ದಾಗಿನಿಂದಲೂ ಧಡ್ ಧಡ್  ಎನ್ನುವ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಜ್ ಮೇಲೆ ಓಡುವ ಬಸ್ಸು-ರೈಲಿನ ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ಕಾಣುವ ಇಷ್ಟುದ್ಫ ಹಾವಿನಂತೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಹರಿವ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅದೇನೋ ಅಥ೯ವಾಗದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯತೆ; ದಿವ್ಯಾನುಭೂತಿ. ಒಂದೆರಡು ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೀರಲ್ಲೇ ಬೀಳುವಂತೆ ಎಸೆದುಬಿಟ್ಟರಂತೂ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಧನ್ಯತಾಭಾವ.

ತೇಜೋ-ತುಂಗಭದ್ರಾ ನನ್ನ ಮೈದುನ ಪ್ರಮೋದ್ ನಿಂದ ನನ್ನ ಕೈ ಸೇರಿದಾಗ ಮೊದಲ ನೋಟದಲ್ಲೇ ಹೆಸರೇ ಅಚ್ಚರಿ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ್ದರೂ ಹಲವಾರು ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಓದಲಾಗದೇ ಟೇಬಲ್ ಮೇಲೇ ಕುಳಿತಿತ್ತು. ಲಾಕ್ ಡೌನ್ ನ ಈ ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೈತುಂಬ ಕೆಲಸವಿದ್ದರೂ ಮನಮಾತ್ರ ಖಾಲಿಖಾಲಿ…ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಕಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೊರೋನಾದ ಸಾವು-ನೋವುಗಳ ಭಯ -ತಲ್ಲಣಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲು ದಾರಿಗಾಣದೇ ದಿಗಿಲುಪಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹೊಳೆದ ಏಕೈಕ ಸುಗಮ ದಾರಿ ಓದು..ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಹೆಚ್ಚುದಿನ ಓದಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಸ್ತವಾಗಲು ಬಯಸಿ ದಪ್ಪಗಾತ್ರದ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೇ ಆಯ್ದುಕೊಂಡೆ.ನೀವು ನಂಬುತ್ತೀರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಸುಮಾರು ೪‍೧೫ ಪುಟಗಳ ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೇವಲ ಮೂರೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿ ಮುಗಿಸಿಯಾಯ್ತು.(ಅಡುಗೆ, ತಿಂಡಿ,ಬಟ್ಟೆ,ಪಾತ್ರೆ,ಮಕ್ಕಳು-ಮನೆಯವರೊಡನೆ ಟ.ವಿ….ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಿಡದೇ)  ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಚ್ಚುಗಾರಿಕೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ. ತೇಜೋ-ತುಂಗಭದ್ರೆಯರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಸೆಳವಿನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸೆಳೆದೊಯ್ದರು ಅಷ್ಟೇ.

ಲೇಖಕ ವಸುಧೇಂದ್ರ

ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ. ಒಂದು ನಾವೇ ಓದಬೇಕಾಗುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಇನ್ನೊಂದು ಅವುಗಳೇ ತಾವೇ ತಾವಾಗಿ ಓದಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು….ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇದು ಎರಡನೆಯ ಕೆಟೆಗರಿಗೆ ಸೇರುವ ಪುಸ್ತಕವೆಂದು ಬೇರ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ವಸುಧೇಂದ್ರ ಅವರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಕೇಳಿದ್ದೆನಾದರೂ ಓದಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ಇದೇ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕ. ಈ ಲಿಸ್ಬನ್ , ವಿಜಯನಗರ, ಗೋವಾ ಹೀಗೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವೇ ಇರದ,ವಿಭಿನ್ನ ಭೌಗೋಳಿಕತೆ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರಗಳನ್ನು ಅದ್ಹೇಗೆ ಒಂದು ಕತೆಯಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮೊದಲ ಕುತೂಹಲವಾಗಿತ್ತು. ಪುಸ್ತಕ ತೆರೆದೊಡನೆ ಕೃತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಲೇಖಕರ ಮಾತನ್ನೋದುವುದು ನನ್ನ ಚಟ.ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಅದನ್ನಷ್ಟೇ ಓದಿ ಪುಸ್ತಕ ಓದಲೋ ಬೇಡವೋ ಎಂದು ನಿಧ೯ರಿಸಿದ್ದಿದೆ…

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಪುರಂದರ, ಕನಕ, ಇಂಟರ್ ನೆಟ್ – ನಾಲ್ವರು ಗುರುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನಪ್ರೀತಿ ಗೌರವದಿಂದ’...ಎಂದು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ, ಚೊಕ್ಕದಾಗಿ ಬರೆದ ರೀತಿಯೇ ನನ್ನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿತು. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಪುರಂದರ, ಕನಕರೆಲ್ಲಿ? ಇಂಟರ್ ನೆಟ್ ಎಲ್ಲಿ? ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಕಲೆಹಾಕಿ ಕೊಡುವ ಇಂಟರ್ ನೆಟ್ ಕೂಡ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ  ಗುರುವೇ ಅನ್ನುವುದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. 

ಪೂರ್ಣ ಕಾದಂಬರಿಯ ಕತೆ ಒಮ್ಮೆ ತೇಜೋಳ ತಟದಲ್ಲಿ ,ಮುಗದೊಮ್ಮೆ ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.  ‘ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನದಿಗೂ ದೇವರು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೆ.ಅದರ ನೀರಿನ ರುಚಿ,ಅದು ಹರಿಯುವ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣ ಅದರೊಳಗಿನ ಜಲಚರಗಳ ಮೈವಾಸನೆ ,ಸುತ್ತಲ ಹಸಿರು …ಎಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಅದು, ಸಂಭವಿಸಿರುತ್ತದೆ.  ಆ ಸಹಜ ಪರಿಮಳವೇ ನದಿಯ ಇರವನ್ನು ನಮಗೆ ಆಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.’ಎಂದು ಬೆಲ್ಲಾಳ ಮೂಲಕ ನುಡಿಸುವ ವಸುಧೇಂದ್ರರ ಮಾತನ್ನುಅಲ್ಲಗಳೆವಂತಿಲ್ಲ.

ದಿನನಿತ್ಯ ನಾ ನನ್ನ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾಬಿಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮೆಣಸು, ಜೀರಿಗೆಯಂಥ ಮಸಾಲೆ ಸಾಮಾನುಗಳಿಗೆ ಮಹಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಳಿವು-ಉಳಿವನ್ನು ನಿಣ೯ಯಿಸಬಲ್ಲಂಥ ಶಕ್ತಿಯಿತ್ತೇ  ಎಂಬ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಓದುತ್ತ ಹೋದಂತೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಸಿಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಯ ಕಥೆ ಓದಿ ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಿಸ್ಬನ್ ನಗರದ  ತೇಜೋದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಯುವಪ್ರೇಮಿಗಳ ಜೋಡಿ   ಬೆಲ್ಲಾ-ಗೇಬ್ರಿಯಲ್ ರಿಂದ ಶುರುವಾಗುವ ಈ ಕಾದಂಬರಿ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಬೇಪ೯ಡುವಂತೆ ಮಾಡಿ ವಿಜಯನಗರದ ತುಂಗೆಯ ಮೂಲಕ ಹಾಯ್ದು ಗೋವಾದ ನಡುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಪರಿಚಿತರಂತೆ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿಸುವ ಪರಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೌತುಕಮಯವಾದದ್ದು.ಗೇಬ್ರಿಯಲ್ ಹೋಗಿ  ಅಮ್ಮದಕಣ್ಣ ಆದ ಡುಂ ಡುಮಕ್ ..ಕತೆ ರೋಚಕವೂ, ಮನಮಿಡಿಯುವಂಥದೂ ಆಗಿದೆ. ಧಮ೯ ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಅನಾಹುತಗಳನ್ನು, ದುರಂತಗಳನ್ನುಬಹುಶಃ ಯಾವ ಯುದ್ಧಗಳಾಗಲೀ, ರಾಜಸತ್ತೆಗಳಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಯಾವ ನೈಸಗಿ೯ಕ ವಿಕೋಪಗಳಾಗಲೀ ಮಾಡಿಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ಮನುಕುಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೋದಿದರೆ ಅಥ೯ವಾಗುತ್ತದೆ.’ಧಮಾ೯ಧಮದ ಸಂಘಷ೯ಣೆ,ರಕ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೂ ಸೊರಗುವುದು ಸಮಾಜದ ಸೌಂದರ್ಯವೆಂಬುದು ಯಾರಿಗೂ ಸುಲಭಕ್ಕೆ ಅಥ೯ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’..ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ …ಧಮ೯ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಅನ್ಯಾಯ..ಎಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಅನಾಹುತಗಳು!! ಆದರೆ ಅದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆಯೂ ಅರಳುವ ಮಾನವೀಯತೆ, ಕರುಣೆ, ಪ್ರೀತಿಗಳ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆದಂಥ ಬೆಳಕು ಆಶಾದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.ಚಂಪಕ್ಕ, ಅಡವಿಸಾಮಿ, ಮಮ್ತಾಜ್ ರಂಥ ಪುಟ್ಟ ಪಾತ್ರಗಳು ಔದಾರ್ಯತೆ ಮೆರೆಯುತ್ತವೆ.ಇದರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಪಾತ್ರವೂ ಗೌಣ ಎಂದೆನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.ಎಲ್ಲವೂ ಓದುಗರ ಮನಃಪಟಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನ ಗಿಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಪಟ್ಟಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುವುದು ಈ ಕಾದಂಬರಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ .

ಮಹಾಸತಿ, ಲೆಂಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ವಿವರಣೆಗಳು ನಡುಕ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಆಗಾಗ ಭೈರಪ್ಪನವರ ಆವರಣ ಮತ್ತು ಕೆ.ವಿ.ಅಯ್ಯರ್ ಅವರ ಶಾಂತಲೆಯನ್ನು ಈ ಕೃತಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದಾದರೂ ತೇಜೋ-ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ಹರಿವು, ಆಳಗಳೇ ಬೇರೆ ಎನ್ನುವುದು ನಿವಿ೯ವಾದ.      

ಬೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರೇಮದ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತನ್ನೊಡನೆ ಕಳಿಸಿದ್ದ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಮೀನುಗಳ ಹುಡುಕಾಟವನ್ನು ತುಂಗಭದ್ರೆಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಜೀವನವಿಡೀ ನಡೆಸಿದ ಗೇಬ್ರಿಯಲ್ ಗೆ ಅವು ಹಂಪೆಯಲ್ಲಿ ನದಿ ಬದಿಯ ಪುಟ್ಟ ಹೊಂಡವೊಂದರಲ್ಲಿ ದೊರೆತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅವನು ನದಿಯ ಮೂಲಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಅತಿಕಾಳಜಿಯಿಂದ ಸೇರಿಸುವುದು ಲೇಖಕರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ನೀವು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದ ವಾಸ್ಕೋಡಿಗಾಮಾ, ಅಲ್ಬುಕಕ್೯, ಪೋಚು೯ಗೀಸರು….ಎಲ್ಲರೂ ಜೀವತಳೆದು ಕಣ್ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಮಾಪಳ-ತೆಂಬಕ್ಕ, ಕೇಶವ-ಹಂಪಮ್ಮರು ತೆಂಬಕಪುರದ ತೆಂಬಕಸಾಮಿಯೊಡನೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎದೆಯ ಗೂಡಲ್ಲಿ.ವೇಶ್ಯೆಯಾದ ಗುಣಸುಂದರಿಯೊಡನೆ ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ‘ಆಮುಕ್ತ ಮಾಲ್ಯದಾ’ಕೃತಿಯ ಕತೃವಾಗಿ ಚಚಿ೯ಸುವ ಭಾಗ ಬಹಳ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.’ಕವಿಯಾದವನು ರೂಢಿಯನ್ನು ಮುರಿಯಬೇಕು.ರೂಢಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದು.ರೂಢಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಾದ್ದು ರಾಜಧಮ೯ವೇ ಹೊರತು ಕವಿಧಮ೯ವಲ್ಲ’..ಎಂದು ಅವಳಾಡುವ ಮಾತು ಸಾವ೯ಕಾಲಿಕ ಸತ್ಯ.’ಸಾಹಿತ್ಯವೆನ್ನವುದು ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಯನ್ನೂ ವಿನೀತಗೊಳಿಸುವ ಮೋಡಿಗೆ ಪುಳಕಗೊಂಡಳು’…ಎಂದು ಬರೆವ ವಸುಧೇಂದ್ರರು ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಿ ಓದುಗರನ್ನೂ ಪುಳಕಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.’ಕಾಯುವಿಕೆಗಿಂತ ಅನ್ಯ ತಪವು ಇಲ್ಲ’..ಎಂಬ ದಾಸವಾಣಿಯ ಉಲ್ಲೇಖದ ಮೂಲಕ ಗುಣಸುಂದರಿಗಿರುವ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಜೊತೆಗೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಲೀ, ಕಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಾಗಲೀ ಯಾವೊಂದು ವಗ೯ದ ಸ್ವತ್ತೂ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪುರಂದರದಾಸರು -ಅಮ್ಮದಕಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಹಂಪಮ್ಮನ ಪ್ರಸಂಗ ಅಪರೂಪದ್ದು.’ತುರುಕನವನಾದರೆ ಏನಾಯ್ತು?ತಿನ್ನೋಕೆ ಅವಲಕ್ಕಿ -ಬೆಲ್ಲಾ ಕೊಟ್ಟರೆ ಬೇಡ ಅಂತಾನೇನು?’ಎಂದು ದಾಸರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಪರಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ.ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ, ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಬಂದಮೇಲೆ ಪುರಂದರದಾಸರು ಬರದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದೀತು?!

ಈ  ಇಡಿಯ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕುಳಿತೇ ಓದಿದ್ದು ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಓದುವುದರಲ್ಲೂ ಹಲವು ಪರಿ.ಅಡ್ಡಾಗಿ,ಮಲಗಿ, ಹೊರಳಾಡಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದನ್ನು ದಿಂಬಿನಡಿಯೋ, ಎದೆಯಮೇಲೋ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿದ್ದೆಹೊಡೆದು …ಹೀಗೆ.ಆದರೆ ಇದನ್ನೋದುವಾಗ ಹಾಗೆಲ್ಲ ಮಾಡಲಾಗದು.ಅದರ ದಪ್ಪನೆಯ ಗಾತ್ರವೂ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಕಾರಣ.ಅಂಥ ದಪ್ಪನಾದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮಲಗಿ, ಹೊರಳಾಡಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಅದಲ್ಲ; ಇದರ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸುವ ರೋಚಕ ಕಥನಾವಳಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅಡ್ಧಾಗಲು ಬಿಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

 “ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರ ಕೆತ್ತಲಿಕ್ಕಾಗೋದಿಲ್ಲ .ಕತ್ತಿಯ ಗಾಯ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗೋದಿಲ್ಲ.ಅದಕೇ ನದಿಗೆ ನೆನಪಿನ ಹಂಗಿಲ್ಲ”…..ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಚಿರನೂತನೆಯಾಗಿ ತನ್ನೊಡಲಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪಾಪ ಕಲ್ಮಶಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಹರಿಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾಳೆ ಪರಮಪಾವನೆಯಾಗಿ.ಆದರೆ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಾನವ ಕುಲಕ್ಕೆ ಆ ಭಾಗ್ಯವಿಲ್ಲ.ಕೆತ್ತಿದ ಚಿತ್ರಗಳು,ಕತ್ತಿಯ ಗಾಯಗಳು, ನೆನಪಿನ ಹಂಗುಗಳು ಸದಾ ಕಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ….ತೇಜೋ-ತುಂಗಭದ್ರಾ  ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿದಂತೆ  ಇಡಿ ಇಡಿಯಾಗಿ…ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ..

ಜೀವನವೆನ್ನವುದು ಭಗವಂತ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಕಲಾಕೃತಿ .ಅದು ಇರುವೆಯೇ ಆಗಲಿ, ಹುಳವೇ ಆಗಲಿ, ಹಾವೇ ಆಗಲಿ,ಪಶುವೇ ಆಗಲಿ ಕೊನೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಲಿ…..ಎಲ್ಲಾ ಜೀವವೂ ಅಪರೂಪದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.ಅಂತಹ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮುಕ್ಕುಗೊಳಿಸುವ ಹಕ್ಕು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ? ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅಕ್ಷಮ್ಯ ಅಪರಾಧ”……ಈ ಕಾದಂಬರಿಯಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅರಿಯಬೇಕಾದ, ಸಕಲ ಜೀವಗಳನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವಿಸಿ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಮಾತಿದು.

ವಸುಧೇಂದ್ರ ಅವರೇ, ನೀವೇ ಹೇಳುವಂತೆ “ಚೆಲುವಿನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಆದಿಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲ.ಅದಕ್ಕೇ ಈಗಲೂ ಕಲಾವಿದರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ.ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕಟೆಯುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ.”  ಅಂತಲೇ ನೀವೂ ಬರೆಯುತ್ತಲೇ ಇರಿ.ಧನ್ಯವಾದಗಳು …ಇಂಥದೊಂದು ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು  ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ…ಧನ್ಯವಾದ ಪ್ರಮೋದ್, ಈ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನನಗೆ ದೊರಕಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ..

ಶ್ರೀಮತಿ ಗೌರಿಪ್ರಸನ್ನ

ಕಾ೦ಬೊಡಿಯಾದ “ಬಾ೦ಟೆ ಸ್ರೈ” (Citadel of Beauty)

ನಾನು ಈ ವರ್ಷದ ಫೆಬ್ರವರಿ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮು೦ಚೆಯೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ್ದ ಕಾ೦ಬೋಡಿಯಾ ಮತ್ತು ವಿಯಟ್ನಾಮ್ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ(Cambodia and Vietnam) ಹೊರಡುವೆನೆ೦ದು ಹೇಳಿದಾಗ ಬಹಳ ಮ೦ದಿ ಹುಬ್ಬೇರಿಸಿದರೆ೦ದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಅವರ ಕಳಕಳಿಗೆ ಕಾರಣ ”ಕರೋನ ವೈರಸ್” ಎ೦ದು ನೀವಾಗಲೆ ಊಹಿಸಿರಬಹುದು. ಈ ದೇಶಗಳ ಪ್ರಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಯು.ಕೆ. ಸರ್ಕಾರ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಸಲಹೆಯನ್ನು ನೀಡದಿದ್ದ ಕಾರಣ, ನಮ್ಮ ಗ೦ಟುಮೂಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ೧೭ ದಿನದ ಈ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ವೀರ ಸೈನಿಕರ೦ತೆ ಹೊರಟೇಬಿಟ್ಟೆವು.

ದೇವಸ್ಥಾನದ ಒಳ ಆವರಣ

ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಿ೦ದ ಬಹಳ ದೂರದ ಪಯಣ. ಸಿ೦ಗಪೂರ್ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಲೌ೦ಜ್ ನಲ್ಲಿ, ಬಿಸಿಬಿಸಿ ಪರೋಟ, ಪಲ್ಯವನ್ನು ಅಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸಗಾರರು, ”ನೋಡಿ ಈ ಲೌ೦ಜ್ ನಲ್ಲಿ ಇವತ್ತು ೧೦ ಜನರೂ ಇಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದು ತು೦ಬಿ ತುಳುಕುತ್ತದೆ,” ಎ೦ದು ಹೇಳಿದಾಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಅಥವಾ ಮೂರ್ಖತನದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ೦ತೆ ಭಾಸಯಾಯಿತು. ನನ್ನ ಪತಿ “ನಮಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ತೂ೦ದರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಾವು ಬಿಟ್ಟುಬ೦ದ ದೇಶಕ್ಕಿ೦ತ, ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳು ವೈರಸ್ ದಾಳಿಯ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತ” ಎ೦ದು ಅತನ ಎ೦ದಿನ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಅ೦ಕಿಅ೦ಶಗಳೊ೦ದಿಗೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನನಗೆ ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ’ನೀರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮೇಲೆ ಚಳಿಯೇನು, ಮಳೆಯೇನು’ ಎನ್ನುವ ಹೊಸ ಭಂಡ ಧೈರ್ಯವೂ ಮೂಡಿಬ೦ತು.

ಕರೋನ ವೈರಸ್ ನಿ೦ದ ನಮಗೊಂದು ರೀತಿಯ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತೆ೦ದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿಲ್ಲ. ಈ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ೦ಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರೆ೦ದರೆ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಕೊರಿಯಾ ದೇಶದವರು. ಅವರುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ದೇಶಗಳ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಸ೦ಖ್ಯೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದುದರಿ೦ದ, ಈ ಅತ್ಯ೦ತ ಸು೦ದರ, ಅದ್ಭುತ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮನದಣಿಯೆ ನೋಡುವ ಸೌಭಾಗ್ಯ ನಮಗೆ ದೊರಕಿತು. ಸುಡುಸುಡುವ ಬಿಸಿಲು, ಮೈಲಿಗಟ್ಟಲೆ ನಡೆದ ಕಾಲುಗಳು ಮೆದುಳಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂದೇಶದ ವರಾತ, ಸುತ್ತಲಿನ ಜನ ಇದ್ಯಾವುದೂ ಈ ಅದ್ಭುತ ಗುಡಿಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಾಗ ನಿಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾನು ನಿಮಗೆ ಕ್ಯಾ೦ಬೋಡಿಯಾದ ಎಲ್ಲಾ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಹೊರಟಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪ೦ಚದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಅ೦ಗ್ಕರ್ ವಾಟ್,(Angkor Wat) ಅ೦ಗ್ಕರ್ ಥಾಮ್(Angkor Thom) ಬಗ್ಗೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿಯೆ ಇರುತ್ತೀರ. ನಿಮ್ಮೊ೦ದಿಗೆ ನನಗೆ ಅತಿಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾದ ಬಾ೦ಟೆ ಸ್ರೈ ಎನ್ನುವ ಗುಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಹ೦ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನನ್ನದು.

ಬಾ೦ಟೆ ಸ್ರೈ(Bontey Srei) ಸಿಯಮ್ ರೀಪ್(SiemReap) ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದೆ೦ದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಅತಿ ದೊಡ್ಡವು ಎನ್ನುವುದು ಬಹಳ ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದ ವಿಚಾರ. ಬಾಂಟೆ ಸ್ರೈ ಯನ್ನು ಸಿಯಮ್ ರೀಪ್ ನಗರದ ಒಡವೆಯೆ೦ದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿ ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ, ಕಂಭದಲ್ಲಿ, ಹಾಸುಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಇಂತಹ ಕೆತ್ತನೆ ಸಿಯಮ್ ರೀಪ್ ನ ಇನ್ಯಾವ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಶಿಷ್ವತೆಯಿಂದಲೇ ಬಹುಶಃ ಇದಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಮಹಲು/ ಕೋಟೆಯೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿರಬಹುದು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನನಗೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದದ್ದು ಬೇಲೂರು/ಹಳೇಬೀಡಿನ ಕೆತ್ತನೆಯಾದರೂ, ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಯೆ ಬೇರೆ.

ಎರಡನೆ ಗೋಪುರದ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ

ಇದು ಮೂಲತಃ ಶಿವನ ದೇವಸ್ಥಾನ. ಇಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಗುಡಿಗಳಲ್ಲೂ ಮೂಲ ವಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲ. ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದರೆ೦ದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಈ ಗುಡಿ, ಇಲ್ಲಿನ ಇತರ ಗುಡಿಗಳ ಹಾಗೆ, ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಿ೦ದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಷ್ಣುಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವರಹ ಎನ್ನುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿ೦ದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಬಹುಶ ಅದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿ೦ತ ಚಿಕ್ಕದೆ೦ದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಾಗವನ್ನು ಹಿ೦ದೆ ಈಶ್ವರಪುರವೆ೦ದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ೦ದು ಪ್ರತೀತಿ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಶಿವನಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಗುಡಿಯನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೊಜೆಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಪ೦ಚದ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಿವನ ಗುಡಿಗಳಲ್ಲಿಇದೂ ಒ೦ದೆ೦ದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ೧೪ನೇ ಶತಮಾನದ ತನಕ, ಹಿಂದು ಧರ್ಮದ ದೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆನ್ನುವ ದಾಖಲೆಯಿದೆ.

ಈ ಗುಡಿಯನ್ನು ೧೯೧೪ ರಲ್ಲಿ ಮರುಶೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ೪ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಫ಼್ರೆಂಚ್ ಅಧಿಕಾರಿ, ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಲೇಖಕ ( Andre Malraux) ೧೯೨೩ ರಲ್ಲಿ ಕದ್ದಿದ್ದು, ಮತ್ತವನ ಬಂಧನದ ನಂತರ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶದಿಂದ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ತಂದ ವಿಷಯ ದೊಡ್ಡ ಸುದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಗೆಗೆ ಆಗಿನ ಜನರ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚಲು ಕಾರಣವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಇಲ್ಲಿಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ನಲ್ಲಿವೆ.

ಹೊರಭಾಗದ ಗೋಪುರ, ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೫೦೦ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಮೀಟರ್ ಸುತ್ತಳತೆಯಿದ್ದು, ಈಶ್ವರಪುರದ ಹೊರಗೋಡೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆಂದೂ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದರೆ೦ದೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮೇಲಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಾವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಇಂದ್ರನ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಹೊರಗೋಡೆಯ ನಂತರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ಪ್ರತಿಭಾಗದ ಕಂಭಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಹಾಸುಕಲ್ಲುಗಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ. ಈ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಮಾಯಣದ ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹಾಭಾರತದ ಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನರ ಕೆತ್ತನೆಗಳು, ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಆ ಮಹಾಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಕತೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಮರಾಜ, ನರಸಿಂಹ, ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಇನ್ನೂ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿದ್ದು, ಹಿಂದೂಧರ್ಮದ ವಿವಿಧ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು, ಕತೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಎರಡೂ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಗ್ರ೦ಥಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

ಅಂದಾಜು ೨೦೦ ಮೀಟರ್ ನಡೆದು, ಎರಡು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ದಾಟಿದರೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೂರನೆ ಹ೦ತ ತಲುಪುತ್ತೇವೆ. ಈ ಭಾಗ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಗೋಡೆಯ ಸುತ್ತಲ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ರೂಪಗಳು ಸ್ಪುಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಯಾವ ರೀತಿಯ ಮೂಲ ವಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದೆ, ದೀಪಗಳ ಪ್ರಭೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಹೂವು, ಗಂಧಾಕ್ಷತೆಗಳ ಕಂಪಿಲ್ಲದೆ, ತೆರೆದ ಪುಸ್ತಕದಂತೆ ನಿಂತ ಈ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕಣ್ಣುಗಳು ತೇವವಾದವು. ಬಹುಶಃ ಅದು ನಾನು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪರಿಣಾಮವಿರಬಹುದು. ಹಿಂದು ಧರ್ಮದ ಪರಿಚಯವಿರದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನ ಮನ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬಹುದೆ೦ದು ನಾನು ಊಹಿಸಲಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವನೆಗಳ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲೂ, ಕೆ೦ಪುಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿರುವ, ಚಚ್ಚೌಕವಾದ ಈ ಮನ ಮೋಹಕ ಒಳ ಪ್ರಾಕಾರದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮು೦ದೆ ನಿ೦ತಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತ೦ತಾನೆ ಕುವೆ೦ಪುರವರ ”ಗ೦ಟೆಗಳ ಧ್ವನಿಯಿಲ್ಲ, ಜಾಗಟೆಗಳಿಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಕರ್ಪುರದಾರತಿಯ ಜ್ಯೋತಿಯಿಲ್ಲ, ಭಗವ೦ತನಾನ೦ದ ರೂಪುಗೊ೦ಡಿಹುದಿಲ್ಲಿ” ಕವಿತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ, ಮತ್ತೆ ಹಾಡತೊಡಗಿತು.

ಕೆ೦ಪುಕಲ್ಲಿನ ಒಡವೆಯೆ೦ತೆ, ಉರಿ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲದ೦ತೆ ಥಳಥಳನೆ ಹೊಳೆಯುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿ ಇ೦ಚಿನಲ್ಲೂ ಸು೦ದರವಾದ ಕೆತ್ತನೆಯಿದೆ. ಅಪ್ಸರೆಯರ ನಾಟ್ಯಭ೦ಗಿಗಳು ನಮ್ಮ ಶಿಲಾಬಾಲಿಕೆಯರನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಗುಡಿಯ ಮಧ್ಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿ೦ತ ಆ೦ಜನೇಯನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿವೆ. ಕಾಂಬೊಡಿಯಾದ ಪ್ರತಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸುತ್ತ ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಪುಷ್ಕರಣಿಗಳು ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಒಣಗಿವೆ.

ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳು, ಪೂಜೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಮಳೆಬಿಸಿಲಿನ ಹೊಡತಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದರೂ, ಜಗ್ಗದೇ ನಿ೦ತ ಈ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಕೃತಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಭಾಗ್ಯ ಇನ್ನೂ ನಮಗಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟವೆನ್ನಬಹುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಿ೦ದೂಧರ್ಮ ಸಾವಿರಾರು ಮೈಲಿ ದೂರದ ಕಾ೦ಬೋಡಿಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪಯಣಿಸಿ, ಆಗಿನ ಅರಸರ ಧರ್ಮವಾಗಿ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು ಬೆಳೆದು, ಬದುಕಿದ್ದು ಒ೦ದು ರೀತಿಯ ಪವಾಡವೆ ಸರಿ. ನಂತರದ ಶತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಯಾಗಿ, ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ನೂರಾರು ವರ್ಷ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಗುರುತಿಲ್ಲದೆ, ಪೂಜೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜೃ೦ಭಿಸಿ, ವೈಭವದ ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನೇರಿದ ಗುರುತು ಅಳಿಯದೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕೋಟೆಯೆ ಸರಿ (ಸಿಟಡೆಲ್ ಅಫ್ ಬ್ಯೂಟಿ).

ದಾಕ್ಷಾಯಿಣಿ ಗೌಡ